هابمد؛ پزشکی با چاشنی زبان
هابمد؛ پزشکی با چاشنی زبان
اختلال نقص توجه و بیشفعالی که به اختصار ADHD نامیده میشود، نوعی اختلال نوروروشد (neurodevelopmental) است که روی نحوه عملکرد مغز در توجه، کنترل رفتار و تنظیم فعالیت تأثیر میگذارد. برخلاف آنچه از نامش برداشت میشود، ADHD به معنای «نداشتن توجه» نیست، بلکه بهمعنای دشواری در کنترل توجه، تمرکز و رفتارهای تكانشی است. علائم معمولاً قبل از سن ۱۲ سالگی ظاهر میشوند، اگرچه گاهی تشخیص تا بزرگسالی به تأخیر میافتد.
پزشکان بر اساس الگوی نشانهها، ADHD را به چند نوع تقسیم میکنند:
نوع کمبود توجه (Inattentive): مشکلات تمرکز، سازماندهی و تکمیل کارها
نوع بیشفعالی/تکانشی (Hyperactive-Impulsive): بیقراری، تکانشگری و مشکل در آرام نشست
نوع ترکیبی (Combined): شامل هر دو گروه بالا
نوع نامشخص (Unspecified): زمانی که نشانهها واضحاند اما بهطور کامل در دستههای بالا نمیگنجند
علائم ADHD در دو دسته اصلی قرار میگیرند:
این علائم شامل موارد زیر است:
دشواری در تمرکز و کامل کردن وظایف
فراموشی مکرر
بینظمی در کارها یا لوازم شخصی
حواسپرتی زودرس و عدم پیگیری کارها
اجتناب از وظایفی که نیاز به تمرکز دارند
این علائم شامل موارد زیر است:
بیقراری و نیاز به حرکت دائمی
دشواری در آرام نشستن
قطع کردن صحبت دیگران
عمل کردن بدون فکر قبلی
صحبت بیش از حد
این نشانهها اگر در بیش از یک محیط (خانه، مدرسه، محل کار) دیده شوند و در فعالیتهای روزمره اختلال ایجاد کنند، مشکوک به ADHD تلقی میشوند.
علت دقیق ADHD هنوز بهطور کامل مشخص نیست، اما تحقیقات نشان میدهد ترکبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در آن نقش دارد.
ADHD اغلب در خانوادهها دیده میشود و تغییرات ژنتیکی در رشد مغز میتواند در آن نقش داشته باشد.
برخی عوامل محیطی در بروز ADHD احتمالاً مؤثرند، مانند:
قرار گرفتن در معرض سموم در دوران جنینی مانند الکل و دخانیات
زایمان زودرس یا وزن کم هنگام تولد
تعامل پیچیده میان ساختارهای مغزی و عملکرد نورونها
تحقیقات نشان میدهد که ارتباطات میان نواحی مختلف مغز در افراد مبتلا به ADHD متفاوت از دیگران است، اما علل دقیق هنوز موضوع پژوهش است.
هیچ آزمایش خون یا تصویربرداری مشخصی برای تشخیص ADHD وجود ندارد. تشخیص معمولاً توسط متخصصان انجام میشود و شامل موارد زیر است:
بررسی سابقهٔ علائم در حداقل دو محیط (خانه و مدرسه یا محل کار)
ارزیابی رفتارها نسبت به معیارهای استاندارد (مثل DSM-5)
بررسی تداخل علائم با فعالیتهای روزمره
رد سایر علل احتمالی مانند اضطراب یا مشکلات یادگیری
در ارزیابیها ممکن است از گزارش والدین، معلمان یا خود فرد استفاده شود تا الگوی نشانهها بررسی گردد.
ADHD درمان قطعی ندارد، اما علائم آن قابل مدیریت هستند. درمان معمولاً ترکیبی از رویکردهای زیر است:
آموزش مهارتهای سازماندهی
رفتاردرمانی و آموزش والدین
گروههای مهارتهای اجتماعی برای کودکان
پزشکان ممکن است داروهایی را برای بهبود توجه و کاهش تکانشگری و بیشفعالی تجویز کنند. این داروها باید تحت نظر پزشک تنظیم شوند و پاسخ و عوارض آنها پیگیری گردد.
در بسیاری از موارد درمان رفتاری همراه با دارودرمانی به بهترین نتیجه میانجامد و به فرد کمک میکند تا در تحصیل، کار و روابط اجتماعی عملکرد بهتری داشته باشد.
ADHD محدود به کودکان نیست و بسیاری از افراد علائم را تا بزرگسالی همراه خود دارند یا تشخیصشان در بزرگسالی انجام میشود. در بزرگسالان، ضعف در مدیریت زمان، منظم بودن، تمرکز بر وظایف روزمره و رابطه با دیگران از نشانههای شایع است.
ADHD میتواند در بزرگسالان با مشکلات روانی همراه شود و درمان مؤثر میتواند به بهبود کیفیت زندگی کمک کند.
اگر ADHD بدون درمان باقی بماند، ممکن است موجب مشکلات زیر شود:
مشکلات تحصیلی یا شغلی
کاهش اعتماد به نفس
چالشهای اجتماعی و بینفردی
خطر بیشتری برای سوءمصرف مواد یا مشکلات رفتاری در بزرگسالی
اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) یک وضعیت نوروروشدی است که با مشکلات توجه، تکانشگری و بیشفعالی همراه است. از آنجا که علائم میتواند بر یادگیری، کار و روابط تأثیر بگذارد، تشخیص زودهنگام و درمان مناسب — شامل رفتاردرمانی، دارودرمانی و حمایتهای آموزشی — میتواند به بهبود عملکرد و کیفیت زندگی کمک کند.
